8. Teaching techniques for development of native language of kindergarten children

К.С.СЕЙДЕКУЛОВА

Балдар бакчасында балдардын эне тилин өстүрүүнүн методикасы

БИШКЕК 2012

МАЗМУНУ

1. «Мектепке чейинки курактагы балдардын эне тилин өстүрүүнүн негизги багыттары»____________________________________

2. «Адамдын кебинин психикалык өнүгүштөр менен болгон байланышы»___________________________________________

3. «Балдар бакчасында эне тилди өстүрүү боюнча программанын негизги талаптары»_________________________________________________

4. «Эне тилди өстүрүүдө колдонулуучу методдор жана ыкмалар»

5.«Балдар бакчасында сөздүк иштин максаты жана мазмуну»____

6. «Баланын байланыштуу кебин өстүрүү»_______________________

7. «Кептин грамматикалык жактан курулушун калыптандыруу»______.

КИРИШҮҮ

Кыргыз тилинин мамлекеттик укук алышы анын элге кеңири кызмат кылуу чөйрөсүнүн кеңейиши, эне тилди өркүндөтүү иш-чараларды наристе курактан баштоо керектигин, аны окутуп-үйрөтүнү илимий жактан далилдөө керектигин закон ченемдүү далилдейт. Мыйзам кабыл алгандан баштап кыргыз тилин бардык деңгээлде өркүндөтүү жөнүндө ар кандай иш-чаралар аткарылууда.Билим берүүнүн алгачкы баскычы болгон балдар бакчасынын кенже топторунан баштап ар бир жаш курактагы баланын эне тилин өркүңдөтүү боюнча окуу-тарбия иштеринин мазмуну, көлөмү, иштин формалары, колдонулуучу методикалык ыкмалар кыргыз бакчалары үчүн

«Мектепке чейинки балдарды тарбиялоо, окутуу жана өнүктүрүүнүн базистик (жалпы өнүктүрүүчү) программасы (2008-ж) тарбиячыларга (ата-энелерге) сунушталды. Баланы кенже курактан баштап эли жерин, эне тилин сүйүп урматтоого, сөздүктөрүн байытууга, бири-бири жана улуулар менен эркин мамилешүүгө, өз ойун толук айтып берүүгө үйрөтүү, тарбиялоо ар бир эне-атанын, улуулардын алдындагы ыйык милдет. Кичинесинен өз эне тилин, туулган жерин, ата-мекенин сүйүүгө, урматтоого тарбияланган бала, келечекте өз мамлекетинин чыныгы патриоту болуп өсөт.

Ошондуктан эгемендүү мамлекетибиздин максаттарына, талаптарына жана улуттук өзгөчөлүктөрүнө ылайык кыргыз балдар бакчасында тарбияланып жаткан балдардын өз эне тилинде сүйлөө кебин өркүндөтүү үчүн төмөнкүдөй багыттуу иш-аракеттер бул методикалык колдонмодо каралды: «Мектепке чейинки курактагы балдардын эне тилин өстүрүүнүн негизги багыттары», «Адамдын кебинин психикалык өнүгүштөр менен болгон байланышы», «Балдар бакчасында эне тилди өстүрүү боюнча программанын негизги талаптары», «Эне тилди өстүрүүдө колдонулуучу методдор жана ыкмалар», «Балдар бакчасында сөздүк иштин максаты жана мазмуну», «Баланын байланыштуу кебин өстүрүү» жана «Кептин грамматикалык жактан курулушун калыптандыруу».

Бул методикалык колдонмодо: «Маданий үндүк тыбыштарды тарбиялоо», «Сабатка үйрөтүү» боюнча максаттар жана методикалык иштер каралган жок. Алар өз алдынча кийинки колдонмолордо тарбиячыларга сунушталат.

«Элди тщб¸лщк эл кылып турган анын тили»

Ч.Айтматов

МЕКТЕПКЕ ЧЕЙИНКИ КУРАКТАГЫ БАЛДАРДЫН

ЭНЕ ТИЛИН ЁСТЩРЩЩНҮН НЕГИЗГИ МАКСАТТАРЫ

Мамлекеттик укукка ээ болгон кыргыз элинин улуттук тили – кыргыз тили.

Улуттук тил ¸зщнщн ички закон ченемдщщлщкт¸рщн¸ ылайык ¸нщг¸т, бул объективдщщ процесс менен бщгщнкщ кщнд¸рщ эсептешщщ керек.

Кыргыз эли – эгемендщщ мамлекет болгондуктан кийин 1989-жылы

«Кыргыз республикасынын мамлекеттик тил ж¸нщнд¸гщ закон» (55) жарыяланып, аны ишке ашыруу боюнча атайын мамлекеттик иш чаралар чыккан.

Мамлекеттик тил ж¸нщнд¸гщ бул токтом, орчундуу 3 маселени ¸з алдына койду: биринчиден, тщпкщ элдин тилинин тазалыгын сактоо, аны андан ары

¸ркщнд¸тщщ, ¸з эне тили катарында бала бакчаларда, мектептерде, орто жана жогорку окуу жайларында окуп щйр¸нщщнщ мындан ары жакшыртуу;

экинчиден, бул башка улуттун ¸кщлд¸рщнщн окуп щйр¸нщщсщн уюштуруу жана аны ишке ашыруу; щчщнчщд¸н, ал тилди илимий - изилд¸¸ иштерин мындан ары ¸ркщнд¸тщщ керектигин белгиледи.

Кыргыз тилинин конституциялык статуска ээ болушу элге билим берщщ системасынын алдына балдардын жаш курактарына ылайык эне тилинде сщйл¸¸ речтерин ¸ркщнд¸тщщ боюнча да чоъ милдеттерди койду. Таалим-тарбия берщщ учурларында балдардын речин ¸ркщнд¸тщщнщн мазмундуу, колдонулуучу методикалык ыкмаларды улуттук тилдин ¸зг¸ч¸лщгщн¸ ылайык иштеп чыгуу тактоо да бщгщнкщ кщндщн талабына ылайык.

Ёз эне тилин жакшы билген бала, башка тилдерди да тез мыкты

¸зд¸штщр¸ алат. Мектепке чейинки курактагы балдарды ¸з эне тилинде тарбиялоого чоъ к¸ъщл бурган улуу педагогдордун бири Я.А. Коменскийдин эъ чоъ сиъирген эмгеги болуп, анын ой жщгщртщщчщл¸рдщн арасынан биринчилерден болуп наристелер жана мектепке чейинки курактагы балдарды ¸з эне тилинде сщйл¸¸ ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщн¸ тарбиялоо маселелерине к¸ъщл бургандыгы эсептелет.

Мектепке чейинки курактагы балдардын тарбиясына олуттуу маани берип, бул куракта ¸сщп келе жаткан жаш муундарды тарбиялоо системасынын эъ негиздщщ составдык б¸лщгщ деп белгилеген.

Я.А.Коменский наристелер жана мектепке чейинки курактагы балдарды туура тарбиялоону, терс - зыяндуу таасирлерден сактап калуучу каражат жана кийинки тарбиялоонун бекем негизи катары караган. Алгачкы, щй-бщл¸¸д¸ тарбиясы туура эмес болсо, адамдын кийинки алуучу тарбия-билими толук, негиздщщ боло албайт деген.

Мектепке чейинки курактагы балдарды тарбиялоо маселелерине гениалдуу грек философу Платон (427-347 б.з.ч.) тарабынан да олуттуу к¸ъщл бурулган.

Бирок, Коменскийге чейинки ойчулдар айрым бир суроолоруна гана токтолушса, Я.А.Коменский мектепке чейинки курактагы балдардын щй-бщл¸¸д¸ жана коомдук жайларда тарбиялануусунун бардык учурларына токтолгон.

Ёзщнщн прогрессивдщщ идеялары менен Коменский щй-бщл¸¸лщк тарбиялоодогу эненин ролун жогору баалаган, ойчулдар Руссо, Песталоцци, улуу педагогдор Н.И.Пирогов, К.Д.Ушинскийлерден мурда турган.

«Эне мектеби» аркылуу Коменский щй-бщл¸¸л¸рг¸, ¸зг¸ч¸ энелерге жана бала багуучу аялдарга тарбия иштерин аъ сезимдщщ уюштуруу боюнча жардам берщщнщ к¸зд¸г¸н.

Коменский балдарга тарбия-билим берщщд¸ негиздщщлщкк¸ чоъ маани берген:

1. Бардыгын жакшы билщщ.

2. Ишмердщщлщкт¸ ишке ашыруу.

3. Ёзщнщн речиндеги билимдерин башкаларга оозеки, ал эми билим алуунун жогорку баскычында жазуу жщзщнд¸ берщщг¸ щйр¸нщщ.

Ишмердщщлщктщ Коменский щч багытта караган: акыл ишмердщщлщгщ, экинчиси тил имердщщлщгщ, щчщнчщсщ кол ишмердщщлщгщ.

Я.А.Коменский мектепке чейинки куракта речтик к¸нщгщщл¸рдщн негиздери калыптанат, алар тарбиячылар менен балдардын тщзд¸н-тщз мамилешщщл¸рщнд¸, балдардын бири-бири менен мамиле тщзщщл¸рщнд¸ тарбияланат деген.

Баланын речин ¸ркщнд¸тщщд¸ Коменский адегенде, буюмдарды ататып, туура так сщйл¸¸г¸ щйр¸тщщнщ сунуш кылат. Ошондой эле улуу адамдардын балдар менен такай сщйл¸шщщсщ, жомок айтып берщщ, уйкаш, режимдщщ ырларды айттыруу, балдардын речин, поэтикалык чыгармачылыктарын

¸стщр¸рщн белгилеген.

Я.А.Коменский адам баласы жаныбарлардын акыл-сезими жана речи менен айырмаланат; акыл-сезими адамдын ¸зщ щчщн, ал эми речи айлана ч¸йр¸сщнд¸гщ жакындары менен мамилешщщг¸ керек деген. Кээ бир балдарда грамматиканын калыптанышы алты айлар ченде башталса, к¸пчщлщк балдардын тилинде кээ бир тыбыштарды-щнд¸рдщ же муундарды айтуулары: а, е, и, ба, та, ж.б. бир жаш курактын аягында калыптана баштайт.

Эне тилдеги с¸зд¸рдщ айтканда кулака угулган айрым-айрым щнд¸р тыбыш деп аталат. Тыбыштар сщйл¸¸ органдарынын кыймылына жараша пайда болот. Активдщщ сщйл¸¸ органдарына эрин, тиш, тил, таъдай, жаак, мурун к¸ъд¸йщ жана щн жылчыгы кошулат. Тыбыштар, кулакка угулат, к¸зг¸ к¸рщнб¸йт. Аларды жазууда тамгалар менен белгилейбиз. Тамгалар к¸зг¸ к¸рщн¸т.

Тыбыш тил учунан пайда болсо, ичке угулат; арт жагынан пайда болсо, жоон угулат. Жаак кеъ ачылса, кеъ щндщщл¸р; кууш ачылса, кууш щндщщл¸р; эрин чормойсо, эркиндщщ щндщщл¸р пайда болот. Ошондой эле, аба мурун к¸ъд¸йщн¸н чыкса, мурунчул тыбыштар пайда болот. Кыскасы, сщйл¸¸ органдарыбызда тыбыштын жасалып чыгышын артикуляция дейбиз;

тыбышты айтканда кулака угулушун акустика дейбиз.

С¸зд¸гщ тыбыш менен тамгалардын саны бирдей боло бербейт.

Тыбыштар с¸здщн маанисин ажырата турган касиетке ээ болсо, аны фонема дейбиз .

Мисалы: сат, саат.

Кийинки наристе куракта бала бщтщнд¸й с¸зд¸рдщ айтууга аракеттенишет (апа, ата, ма ж.б.), аларды акырындап ж¸н¸к¸йд¸н баштоо керек, алгачкы мезгилде татаал айтыштар тилдери щчщн кыйын болот.

Бирок тилдери к¸нщгщп, тагыраак сщйл¸й башташкандан кийин, балдарды тантык, чалып сщйл¸¸г¸ жол берб¸¸ керек. Улуулар такай щлгщ к¸рс¸тщп туура, так сщйл¸¸л¸рщ жана балдарды к¸нщктщрщщл¸рщ керек.

Я.А.Коменский т¸рт, беш, алты жаш курагында баланын речи байыйт, андан ары туура, так сщйл¸¸г¸ к¸нщг¸т, с¸з байлыктары ¸с¸т, ошондуктан: Бул эмне? Сен эмне кылып жатасыъ? Бул кандай аталат ж.б. суроолорду берип даана, таза сщйл¸тщщг¸ тарбиялоо керек деп белгилеген.

Ошондой эле баланын речин калыптандырууда рифмалуу ырлардын, жаъылмачтардын маанисин баса белгилеген.

Мисалы: Алдей б¸п¸м, ак б¸п¸м, Ак бешикке жат б¸п¸м.

Оору-дартты тоготпос, Олпогунан ок ¸тп¸с, Орошон болуп ¸с б¸п¸м.

Алдей, алдей…

Арашан болуп ¸с б¸п¸м, Берешен болуп ¸с б¸п¸м.

Кыйырга тараар дареги

К¸р¸ш¸н болуп ¸с б¸п¸м.

Алдей, алдей…

Ж.Мамытов

Жаъылмач

Биздин теке, Басып жеке.

Айтып кек-ке, Кана, Беке

Чык дейт жеке.

- Мщйщз жок!

Болбойт Беке

Ай коркок деп, Кщл¸т теке.

Коркок жайын

Билет теке

Эне тил бул ¸сщп келе жаткан жаш б¸б¸ктщн айлана-ч¸йр¸нщ таанып билщщсщ, щйр¸нщщсщ, сезимдщщ кабылдоосу, жалпы ой -жщгщртщщл¸рщн, инсандык сапаттарын ¸стщрщщчщ негизги каражат болуп эсептелет.

Наристе эне тилдин бай негиздерин ¸зд¸штщрщщ мезгили. Тилчи академик Б.М.Юнусалиев: «Эне тилди бала ¸т¸ жаш кезинде, негизинен 3-5 жашында ¸зд¸штщрщш¸т», - деген. Демек, баланын речи так, жатык, сылык, к¸рк¸м жана бай болушунда ата-эненин, бакчанын тарбиячыларынын ролу зор.

Улуу педагог К.Д.Ушинский ¸зщнщн педагогикалык эмгектеринде балдардын с¸здщгщн байытуу, образдуу ойлоосун ¸стщрщщд¸ эне тилдин ролун ¸т¸ жогору балаган. Ошондуктан балдардын речин ¸стщрщщд¸, тарбия иштеринде элдик оозеки чыгармачылыктын мааниси чоъ. Балдарга арналган жомоктор, ырлар, макал-ылакаптар, табышмактардын тарбиялык мааниси тереъ. Элдик оозеки чыгармалар педагогикалык идеяларга бай, тарбиялык маанилери тереъ, элдик акылмандуулуктун бийик щлгщл¸рщ болуп эептелет.

Кызыктуулугу, с¸зд¸рдщн образдуулугу, айтылуучу ойлордун так, кыскалуулугу, тереъдиги менен айырмаланып, балдардын кебин ¸стщрщщг¸, фольклордун кенже тщрл¸рщн¸ болгон кызыгууларын ¸стщр¸т.

Элдик ыкмалардын жардамы аркылуу балдар чыгармаларды жеъил, тез эстеп калышат. К.Д.Ушинский «Элдик чыгармалар ¸зщнщн к¸рк¸мдщгщ менен баланын жан дщйн¸сщн¸ тереъ таасир этет, эне тилинин угулушунун таттуулугуна болгон сщйщщ сезимин ¸стщр¸т», - деп абдан таамай белгилеген.

Тарбиячы балдардын байланыштуу кебин ¸стщрщщд¸ ар тщрдщщ тематикалык к¸нщгщщл¸рдщ, дидактикалык оюндардын ырааттуу системасын пайдаланып, сабактардын таасирдщщлщгщн арттырса болот.

Ёзг¸ч¸ кенже группаларда оозеки кыска чыгарманы к¸рс¸тм¸ каражаттардын жардамы аркылуу инценировкалоо балдардын оюн негизги теманын мазмуунунун тегерегинде топтоо, мазмунун толук тщшщндщрщщд¸ жана анны байланыштуу айтып берщщг¸ чоъ таасирин тийгизет.

Эне тилин ¸стщрщщ б¸лщмщ жаш курактарына ылайык: маданий щндщк тыбыштарды тарбиялоо, балдардын с¸з байлыгын ¸стщрщщ, грамматикалык жактан туура сщйл¸¸ тилин калыптандыруу, байланыштуу тилди

(диалогиялык, монологиялык) ¸стщрщщ, к¸рк¸м с¸зг¸ балдардын кызыгуусун тарбиялоо, сабаттуулукка тарбиялоо ишмердщщлщкт¸рщнд¸ ишке ашат.

Бирок, учурда 1-класска барган балдардын кебин ¸стщрщщ боюнча т¸м¸нкщд¸й кемчиликтер мугалимдер тарабынан белгиленщщд¸:

- балдар монологиялык речти начар ¸зд¸рщшк¸н;

- буюмдарды жетиштщщ деъгээлде сщр¸тт¸п айта алышпайт;

- тилдик материалдарды анализд¸¸г¸ щйр¸нщшп¸г¸н.

- ¸з алдынча аъгеме тщз¸ алышпайт;

Байкоо жщргщзщщл¸р жана тарбиячылар менен болгон аъгемелешщщд¸ маданий щндщк тыбыштарды балдардын речинде тарбиялоого азыраак к¸ъщл бурулары байкалды: щнд¸рдщн тазалыгына, к¸рк¸мдщгщн¸, кептин тездиги, щндщн кщчщн ¸ркщнд¸тщщг¸. Ошондой эле оозеки кептин грамматикалык тщзщлщшщн¸, татаал конструкциядагы фразаларды

¸зд¸штщрщщ, с¸здщк иш жана балдар-бакчаларында, щй-бщл¸¸д¸ тил маданиятын жогорулатуу боюнча жетишерлик деъгээлде иш алынып баралбагандыгы кщнд¸лщк байкоолордо, аъгемелешщщл¸рд¸ белгиленщщд¸.

Балдар бакчаларында эне тилибизде окутуу-тарбиялоо иштерин канткенде жакшыртууга болот?

Эъ негизгиси «Мектепке чейинки балдарды тарбиялоо, окутуу жана

¸нщктщрщщнщн базистик (жалпы ¸нщктщрщщчщ) программасын» (2008ж.)

балдар бакчасында окуу-тарбия иштерин уюштурууда жетекчиликке алуу ишти жакшыртуудагы негизги ¸б¸лг¸л¸рдщн бири. Себеби балдар бакчаларында балдардын жаш ¸зг¸ч¸лщкт¸рщн¸ ылайык ¸з алдынча окуй алышпай окуу-тарбия иштеринин бардык тщрл¸рщ аркылуу уюштурулгандыктан тарбиячы сабактардын, ар кандай ишмердщщлщкт¸рдщн биримдиги, бири-бирине жуурултуп интеграциялык формада ¸тк¸рщщсщн¸ чоъ к¸ъщл бурат.

Мисалы, сщр¸т тартуу, музыканы эне тилин ¸ркщнд¸тщщ сабагы менен бир тема боюнча бириктирип комплексттщщ сабак уюштурса, сабактын мазмуну бирин-бири толуктап, с¸здщк иш жщргщзщлщп, программасын максатын бир бщтщндщкк¸ айланышын камсыз кылат. Балдарга берилщщчщ тщшщнщкт¸р, к¸нщгщл¸р канчалык к¸бщр¸к, ар кандай шарттарда кайталанса, балдардын эсине ошончолук тереъ из калтырат.

(конспект)

Азыркы мезгилде балдардын эне тилге болгон кызыгууларын тарбиялоочу, ¸ркщнд¸тщщчщ, таасирдщщ шарттардын бири бул элдик оозеки чыгармачылыктын асыл щлгщл¸рщн жаш ¸зг¸ч¸лщкт¸рщн¸ ылайык бакчадан баштап тааныштырууга, щйр¸тщщг¸ багыт алуу.

Республикабыздын мектепке чейинки мекемелелеринде кыргыз тилин

¸стщрщщ боюнча иштерди канткенде оъоп, жаъы сапаттык ийгиликтерге жетише алабыз?

Бул багытта т¸м¸нкщд¸й комплекстщщ иш аракеттер жщргщзщлщшщ керек:

1. Мектепке чейинки тарбиялоонун программасын улуттук, регионалдык, климаттык ¸зг¸ч¸лщгщн эске алуу менен тщзщщ зарыл.

2. Бакчаларда тарбиялоонун формаларын жаъыртуу.

Балдардын баарын ж¸нд¸мдщщ деп кабыл алып, алардын ¸нщгщщ деъгээлин бир-бирине тескери тийгиздегендей, учурдун жаъы талаптарына ылайык ¸ркщнд¸тщщг¸ жетишщщ.

3. Балдарга тиешелщщ к¸рс¸тм¸ куралдарды, оюнчуктарды, алардын аъ-сезимин улуттук духта калыптандыруучу каражаттарды даярдоону жакшыртуу. Элдик педагогиканын асыл ойлорун, бай материалдарын кенен пайдалануу щчщн балдардын жаш курактарына ылайык, к¸рк¸м жасалгаланган окуу-колдонмолорун тщзщщ.

4. Адистерди даярдоо окуу жайларынын стандарттарын, программаларын дагы улуттук регионалдык ¸зг¸ч¸лщкт¸рдщ к¸бщр¸¸к эске алуу, аларды пайдалануу аркылуу ¸зг¸ртщщ.

5. Окуу-методикалык каражаттарды вариативдщщ чыгарууга жетишщщ

(ата-энелер щчщн, ар тщрдщщ вариативдщщ программалар боюнча иштеген бакчалар щчщн).

6. Негизги орчунду маселе, бул республикабыздагы мектепке чейинки мекемелердин материалдык базасын чыъдоо жана мамлекет тарабынан колдоого алынышы.

Б¸б¸кт¸рг¸ кеп щйр¸нщщ бала адамдар менен мамилелешщщг¸ ¸тк¸нд¸, адамдардын щнщн тууроо мщмкщнчщлщгщн¸ негиз тщзщлг¸нд¸, жашоонун эки-щч айынан баштап, к¸ъщлд¸рщ к¸т¸рщъкщ турганда, улуулар жылуу маанайда кайрылса щн сала башташат.

Мисалы: ааа-гуу ж.б.

Эгер чоъ киши б¸б¸кк¸ кайрылып жылуу мамиледе сщйл¸с¸, талпынып щн салышы интенсивдщщ чыгат. Т¸рт айында ыъгайлуу тапкан щндщ кайталап, уккан щндщ угумдуу тууроо аракети пайда болот. Бул аракеттер б¸б¸ктщн кебин ¸стщрщщг¸ тщрткщ берет: га-га, гу-гуу, ба-ба ж.б.

Жаш ¸зг¸ч¸лщкт¸рщн¸ ылайык бул мезгилде кепти тщшщнщщсщ, к¸рщщ амализаторлору аркылуу жщр¸т. Мисалы, улуу адам кооз шылдыракты к¸рс¸тщп, мээримдщщ сщйл¸с¸ б¸б¸к талпынып, щн салат. Эне-тилин

¸стщрщщд¸ тщзщлг¸н турмуштук шарттар, тарбиялык иштер, улуулардын мамилеси, тарбиялык таасирлер жана баланын ¸здщк активдщщлщгщ чоъ мааниге ээ. Жаш ¸зг¸ч¸лщкт¸рщн¸ ылайык шарт тщзщщ менен бирге тарбиячылар, ата-энелер балдардын жаш курактарына ылайык режимди толук аткаруулары, балдардын уктоо, тамактануу, эс алууларын туура убагында алмаштыруулары педагогикалык иштерди туура уюштурууга чоъ шарт тщз¸т.

Алгачкы 3 жылдары балдардын тили бардык турмуш ишмердщщлщкт¸рд¸, режим убактыларында, ¸з алдынча ойноолорунда атайын уюштурулган сабактарда иш жщзщнд¸ ашырылат. Улуулардын мээримдщщ, жылуу мамилелери балдардын к¸ъщлд¸рщн буруп, аларды тарбиячылардын суроолоруна жооп берщщг¸ шарттайт.

Эъ негизгиси уюштуруу формаларынан болуп тарбиячынын балдарга болгон кайрылуусу жана балдардын ага болгон жообу болуп эсептелет.

Эмоционалдуу кайрымдуу эъ таасирдщщ мамиле болуп эсептелет. Экинчи жаштын 2-жарымынан баштап балдар тарбиячыларга жооп гана бербестен

¸зщ да сщйл¸¸г¸ аракеттенип, улууларга кайрыла баштайт. Балдар менен ишт¸¸д¸ тарбиячынын тили балдар щчщн щлгщ болуп эсептелет.

Грамматикалык жактан туура, к¸рк¸м, щнщ жетиштщщ бийиктикте, тездикте, так жана к¸п с¸здщщ болбошу керек. Балдардын с¸зд¸рдщ тщшщнщщсщн, туура сщйл¸¸ ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщн, с¸з байлыктарын ¸стщрщщ, эне-тилин калыптандыруу максаттары турат.

Бул талаптар балдардын айлана-ч¸йр¸г¸ болгон багыт алууларын кеъейтщщд¸, буюмдардын мщн¸здщщ ¸зг¸ч¸лщкт¸рщ менен тааныштыруу, тарбиялык маанидеги с¸зд¸р, кыска аъгемелерди, ырларды, татаал эмес тапшырмаларды, берщщ аркылуу аткарылат. Ошондуктан, балдардын с¸з байлыктарын активдщщ ¸стщрщщ, жана пайдаланууга бардык учурларды активдщщ пайдаланган оъ болот.

Программада эне тилин ¸стщрщщ боюнча берилген материалдарды т¸м¸нкщд¸й к¸рс¸тм¸ каражаттарды пайдалануу менен б¸лщштщрщщ керек:

жандуу жана жансыз буюмдар, оюнчуктар, буюмдардын сщр¸тт¸лщшт¸рщ, оюнчуктардын сщр¸тт¸ чагылдырылуулары, к¸рк¸м с¸з, жаныбарлар жана кыймылдуу унааларды (транспорт) ж.б. байкоо аркылуу да балдардын сщйл¸¸ ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщн ¸стщрс¸ болот.

Мисалы: Балдар карагылачы мышык келе жатат. Токтоп калды. Башын буруп, бизди карады. Чарчап калыптыр, эс алууда ж.б. учурлары боюнча суроо-жооп, аъгемелешщщ.

Жансыз жаратылыш менен сейилд¸¸ учурунда таанышышат: кум, таш ж.б.

Оюнчуктарды пайдаланып эне тили боюнча сабак: бир оюнчуктун мщн¸здщщ ¸зг¸ч¸лщкт¸рщ менен тааныштыруу, андан кийин эки оюнчукту салыштырып окшоштуктарын табуу же айырмачылыктарын атоо, к¸п оюнчуктан ¸зщн¸ жакканын тандоо. Оюнчукту тандоо, таанышуу менен бирге бала оюнчукту мщн¸здщщ ¸зг¸ч¸лщкт¸рщн айтып берщщ, оюнчук менен аракеттенишщщсщ керек. С¸зд¸р менен аркеттерин айкалыштыруу аркылуу балдардын оюндары байып, тили ¸ркщнд¸йт.

I этап – тааныштыруу: II этап – оюнчуктар менен аракеттенщщл¸рщ.

Сщр¸тт¸р менен ишт¸¸: 1-жаштын аягында башталып, акырындап ж¸н¸к¸й сюжеттщщ сщр¸тт¸р менен тааныштыруу киргизилет. Балдар 2-3-4 с¸зд¸н турган сщйл¸мд¸рдщ угуу менен тууроого щйр¸нщш¸т, тарбиячы сщр¸ттщн негизин, мазмунун балдарга тщшщндщр¸т.

Эне-тилин ¸стщрщщд¸ т¸м¸нкщд¸й метод-ыкмалар балдардын тилди тщшщнщщсщн шарттайт: берчи, к¸рс¸тчщ, алып кел, ордуна кой, тапкын, алгын, баргын ж.б.

Бул метод-ыкмалар «аракеттенщщ щчщн инструкциялар» деп аталат.

К¸бщр¸¸к суроо берщщ. аъгемелешщщ, интерактивдщщ к¸нщгщщл¸рдщ, оюндарды уюштуруу аркылуу балдардын кызыгуулары, эске тутуу, с¸з байлыктарын ¸стщрщщ, байланыштуу кебин ¸ркщнд¸тщщ ишмердщщлщкт¸рщн¸ кеъири к¸ъщл бурулат.

Щчщнчщ жаш курак

Тилди ¸стщрщщнщн негизги этабы, максаты к¸п тщрдщщ. Бул курактагы балдар менен к¸рс¸тм¸лщктщ азыраак пайдаланып, улуулардын тилин тщшщнщщг¸ тарбиялоо, грамматикалык жактан туура сщйл¸мд¸рдщ тщзщщг¸ щйр¸тщщ, курбулары жана улуулар менен сщйл¸шщщ ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщн, мамилелешщщл¸рщн калыптандаруу.

Балдардын байланыштуу кебин калыптандырууда айлана-ч¸йр¸ менен тааныштыруунун мааниси чоъ. Балдарды буюмдар менен тааныштыруу, айлана-ч¸йр¸д¸гщ кубулуштар, улуулардын эмгеги – аракеттерине байкоо жщргщзщщ аркылуу, эне-тилинде с¸з байлыгын, с¸здщн маанисин тщшщнщщл¸рщн ¸стщрщп, туура артикуляциялоого, бири-бири менен мамиле тщзщщг¸ щйр¸тс¸ болот. Эъ негизгиси, балдар с¸зд¸рдщ ¸зд¸штщрщп гана тим болбостон, ¸з каалоолору боюнча аларды ар кандай учурларда колдонууга щйр¸нщщл¸рщ керек. Эгерде бул багытта атайы иштер жщргщзщлб¸с¸, балдар тез эле ж¸н¸к¸й с¸зд¸рдщ пайдаланууга ¸тщш¸т, байланыштуу сщйл¸¸г¸ щйр¸нщшп¸йт.

Мисалы: тиякта, келе жатат, тиякка кетти ж.б. кыска с¸зд¸р менен чектелишет.Бул жаш курактагы балдар менен иштеген тарбиячы буюмдарды так, туура атап, ж¸н¸к¸йл¸тщлг¸н с¸зд¸рдщ колдонбошу керек. (мисалы:ляля-куурчак, биби-машина ж.б.)

Эне тилин ¸стщрщщнщн формалары мурунку группадагыдай эле болот.

Эне тилин ¸стщрщщ сабактары атайы уюштурулган: буюмдар менен аракеттенщщ,кыймыл аракетти ¸ркщнд¸тщщ, кщнд¸лщк турмуш, оюн учурларында иш жщзщн¸ ашырылат. К¸рс¸тм¸ каражаттар мурунку группадагыдай эле, бирок алар менен уюштурулуучу сабактардын мазмундары уюштуруу формалары татаалданат.

Эъ негизги роль тарбиячыга таандык болгондуктан, ал «Мектепке чейинки балдарды тарбиялоо, окутуу жана ¸нщктщрщщнщн базистик программасы» талаптарына ылайык балдардын ишмердщщлщкт¸рщн, сабакта эмне кылыш керектигинин программасын, мазмунун, методикалык ыкмаларын, каражаттарын, активдщщлщкт¸рщн иш планында белгилейт.

Айлана ч¸йр¸г¸ байкоо жщргщзг¸нд¸ мисалы: унааларга гана к¸ъщл бурбастан, алардын сырткы тщзщлщшт¸рщ боюнча ажыратууга негизги тетиктерин атоого щйр¸тщщ зарыл. Суроолорду ¸тщлщп жаткан тема боюнча тщшщнщктщщ, мазмундуу берщщ керек.

Предметтщщ, сюжеттщщ сщр¸тт¸рдщ, ошондой эле оюнчуктарды пайдаланууда тарбиячы суроолорду берщщ менен баланын мурунку билимдерин, тщшщнщкт¸рщн бекемдейт.

Мисалы: Балдар к¸ъщл буруп, бул оюнчуктарды кантип атаарыбызды ким айтат?

- Туура!

- Бул оюнчуктардын баарын биз машиналар дейбиз.

- Ал эми бщгщн биз силер менен жщк ташуучу машина менен таанышабыз деп, балдарды машинанын деталдары, аткарган иши менен тааныштырып, с¸здщкт¸рщн, байланыштуу кептерин ¸ркщнд¸т¸т.

Балдардын с¸з байлыгын, грамматикалык жактан туура сщйл¸¸ ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщъ, байланыштуу кебин ¸ркщнд¸тщщд¸, сщр¸тт¸рщ кооз, балдарга тщшщнщктщщ китептердин да мааниси чоъ. Себеби биринчи-сабакта тарбиячы к¸ъщлдщ сщр¸тт¸рг¸ буруу менен чыгарманы окуп берсе, кийинки сабактарда балдарды сщр¸тт¸рдщ карап китепте эмне жазылганын айтып берщщг¸ щйр¸т¸т. Кийинчерээк эске тутуулары боюнча аъгемелешип, балдардын ой жщгщртщщ, элестетщщ, кыялдануу сыяктуу сапаттарын тарбиялайбыз. (кыска жомоктор, аъгемелер. ырлар ж.б.)

Улам кийинки сабакта мазмуну татаалданып берилет, тарбиячы щлгщ к¸рс¸т¸т. Мисалы, маданий щндщк тыбыштарды айтууга тарбиялоодо 1ж 6 айдан- 3 жашка чейинки балдардын с¸зд¸рдщ тщшщнщщсщ, с¸з байлыктары, с¸зд¸рдщн структуралары ¸ркщнд¸п ¸с¸т. Адегенде щнд¸рдщн айкалышын айтышса, андан кийин с¸з, ж¸н¸к¸й сщйл¸мд¸рдщ тщзщш¸т. Улуулардын балдар менен болгон аракеттери аркылуу балдардын угуу ж¸нд¸мд¸рщ ¸с¸т, артикуляциялык органдары ¸нщг¸т жана бекемделет. Бул жаш курактагы балдардын тили ¸с¸т, андан ары ¸ркщнд¸п, с¸здщкт¸рщ байыйт, ¸ркщнд¸йт.

Мааниси боюнча с¸зд¸рдщ буюмдар менен айкалыштырып, так пайдаланышып, байланыштуу сщйл¸мд¸рщнщн грамматикалык тщзщлщшт¸рщ туура калыптанып, кыска жомок, аъгемелерди кайталап айтуу менен окуялардын, сщр¸тт¸рдщн мазмунун толугураак бере башташат.

С¸зд¸рдщ, андагы тыбыштарды туура айтышып, щнщн, щнщнщн ылдамдыгын туура пайдаланышат. Бул этапта-балдарды эне-тилиндеги бардык тыбыштарды туура айтууга щйр¸тщщ керек.

Маданий щндщк тыбыштарды тарбиялоо иштери-с¸здщктщ байытуу, байланыштуу тилди калыптандыруу, грамматикалык туура сщйл¸мд¸рдщ тщзщщг¸ тарбиялоо менен тыгыз байланышта. Ёзщнч¸ атайы сабак болуп пландаштыруу менен бирге, эне тилин ¸стщрщщ сабактарынын бир б¸лщгщ катары киргизилет (ыр жаттатуу, тууроо, сщр¸т менен ишт¸¸ ж.б.) 1ж 6 айдан

2ж. чейинки (10 чакты бала) балдар менен 10 мин оюн сабактар балдардын угуу ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщн, кепти тщшщнщщ, артикуляциялык аппараттарды

¸ркщнд¸тщщ, тыбыштарды тууроо с¸здщктщ активдештирщщ, 2ж.-

3ж.чейинки балдар менен атайы сабактар жумасына 1 жолудан кем эмес

¸тк¸рщл¸т. Щчт¸н – беш жашка чейинки балдар менен эне-тилин ¸стщрщщ сабактарынын бир б¸лщгщ катары 5-8 ¸тк¸рщл¸т, айына 1 жолу 15-20 мин.

Атайы сабактар уюштурулат. Мисалы: Сабактар;

Сабактарда балдардын фонематикалык, с¸зд¸гщ угуу ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщн ¸ркщнд¸тщщг¸, артикуляциялык аппараттардын кыймылдуулуктарын ¸ркщнд¸тщщг¸, тыбыштарды туура айтууга, щндщ туура пайдаланууга, с¸зд¸рдщ керектщщ мааниде к¸рк¸м айтууга щйр¸тщщ керек.

Жаъылмач, табышмактар, ырлар, аъгемелер, дидактикалык оюндар, оюн к¸нщгщщл¸рщн пайдалануу аркылуу сабактарды ¸тк¸рщщ да эне тилин

¸стщрщщг¸, тилин жатыктырууда, кеп маданиятын ¸ркщнд¸тщщг¸ чоъ таасирин тийгизет. Бештен-жети жаш курагындагы балдар менен сабактын бир б¸лщгщ (5-8 мин) катары ¸тк¸рщл¸т. Маданий щндщк тыбышты

¸ркщнд¸тщщ боюнча тиешелщщ бардык к¸нщгщщл¸р ¸тк¸рщл¸т, ¸зг¸ч¸ т¸м¸нкщ тыбыштарды дифференциялоого к¸ъщл бурулат: ф-в, с-з, ш-ж, п-б, д-т, к-г, с-ш, з-ж, ц-ч, я-р, т.ъ ж.б. Бул к¸ъщгщщл¸рдщн бардыгы дидактикалык оюндар аркылуу аткарылат.

Адамдын кебинин психикалык ¸нщгщшт¸р менен болгон байланышы

Адамдын акыл-сезими, кеби наристелер курактан башталып, мектепке чейинки куракта, кенже жана жогору мектептеги куракта тез ¸нщг¸т. Ал эми адамдын акыл сезими баланын жалпы организими ¸ск¸ндщкт¸н гана пайда болбостон, адам кепти ¸зд¸штщрг¸нд¸ гана ээ болот.

Эгерде баланы курчап турган улуу адамдар баланы кенже жашынан баштап, эле туура сщйл¸г¸нг¸ щйр¸тщшс¸, анда бала нормалдуу ¸нщгщп, элестетщщ, ой жщ·гщртщщ, кыялдануу ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщ пайда болуп, андан кийинки жаш курактарда бул ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщ ¸ркщнд¸йт.

К¸пт¸г¸н далилд¸¸л¸р к¸рс¸тк¸нд¸й кеп аркылуу мамилешщщсщз, б.а.социалдык ч¸йр¸сщз адамзат толук деъгээлде адамдык сапатка ээ боло албайт. Тарыхта белгилщщ болгондой к¸пт¸г¸н учурларда жаныбарлардын ч¸йр¸сщн¸ туш келип, ¸сщп жетилген адамдын баласы жаныбарлардын жашоо ¸зг¸ч¸лщгщн¸ ээ болушуп, адамды жаныбарлардан айырмалаган психикалык ж¸нд¸мдщщлщкт¸рг¸ ээ болбой калышкан. Алардын ой жщгщртщщ ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщ, эмоционалдык бийик сезимдери калыптанбай, сщйл¸¸г¸ щйр¸тщщ мщмкщн болбогон.

Кээ бир учурларда ата-энелердин кайдыгерлигинен балдар психикалык жактан начар ¸нщгщшщп, кепти начар ¸зд¸штщрщш¸т.

Мисалы, к¸рщнщктщщ педагог В.А.Сухомлинский ¸з тажрийбасынан мындай бир окуяны баяндайт: бир окуучу бала ата-энелери темир жолдо иштегендиктен кулагы таза укпаган дудук чоъ энесинин колунда мектепке чейинки куракта тарбияланган ошондуктан чоъ энеси, неберенин речтик аракеттерине к¸ъщл бурбаган, бала речтик ч¸йр¸ жок болгондуктан сщйл¸б¸й калган. Биринчи класска келгенде мугалимдин кепти ¸нщктщрщщ боюнча аракеттери эч натыйжа бербеген, себеби кичине кезинен баштап баланын акыл-сезими кеби мамилешщщнщн жоктугунан ¸нщкп¸й калган.

Ошондуктан ата-эне жана тарбиячы такай баланын кебинин, психиканын эъ жогорку б¸лщкт¸рщнщн ¸сщшщ щчщн негизги ¸нщктщрщщчщ каражат экендигин эстеринен чыгарбоолору керек.

Щйд¸, бакчада баланы эне тилинде сщйл¸¸г¸ щйр¸тщщ менен бирге, анын интелектин, жогорку эмоционалдык сезимдерин ¸нщктщрщп, мектепте жакшы окууга чыгармачылык менен эмгектене билщщг¸ шарттарды, жагдайларды тщзщщ керек.

Алгачкы баскычтагы речтик ¸нщгщщл¸рдщн токтолуп калуусу, кечиктирилиштерин кийинки жаш курактарда компенсациялоо мщмкщн эмес.

Физиологдор далилдегендей борбордук нерв системасынын кызматы, ¸зг¸ч¸ наристелер курагында, табигый калыптануу мезгили интенсивдщщ жщрщп жаткан мезгилдерде машыгууларга жеъил к¸нщг¸т. Машыктырбаса бул функциялардын ¸нщгщшщ кармалат кээде таза ¸нщкп¸й калышы мщмкщн.

Жогоркудай далилдер байланыштуу кепти ¸стщрщщ боюнча балдар бакчаларында багыттуу, илимий жактан негизделген окуу-тарбия иштерин жщргщзщщ керектигин далилдейт. Мектепке чейинки курактагы балдар ¸з алдынча окуй албагандан кийин аларга оозеки жщзщнд¸ баяндоо, сщр¸тт¸¸, ой жщгщртщщнщн ыкмаларын щйр¸тщщ зарыл.

Мисалы

Албетте мектеп жашына чейинки бала байланыштуу кепти дароо эле

¸зд¸штщрщп кете албайт. Баланын тилин ¸стщрщщ: маданий щндщк тыбыштарды: тарбиялоо; с¸здщк иш; грамматикалык жактан туура сщйл¸¸ тилин, байланыштуу сщйл¸¸ (диалогиялык жана монологиялык) кепти байытуу, бири-бири менен иреттщщ байланышта уюштурулганда гана бала ¸з эне тилинде так, туура,к¸рк¸м сщйл¸й алат.

Байланыштуу кепти калыптандыруу аркылуу балдардын т¸м¸нкщд¸й ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщн ¸ркщнд¸тщщ ишке ашырылат:

- баланын акыл-эс, ой-жщгщртщщ, кабылдоо ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщн салыштырып – баалоо, жалпылоо жана байкагычтарын, эске тутууларын

¸стщрщщ;

- тил системасынын эрежелерине ылайык сщйл¸¸ речин калыптандыруу;

- карым –катнаштын кырдаалына ылайык тил каражаттарын тандоого машыктыруу;

- ойлогон оюуна, кабыл алуусуна ылайык мазмунду, с¸зд¸рдщн иреттщщ жайланышын тандоого к¸нщктщрщщ;

- башка бир¸¸л¸рдщн кебин тщшщнщщ.

1) Кептин баяндоо тщрщн¸ щйр¸тщщ

2) Кептин сщр¸тт¸¸ тщрщн¸ щйр¸тщщ менен сщйщктщщ оюнчугун ж.б.

катыштырып, байланыштуу сщйл¸м тщзщщг¸ щйр¸тщщ.

3) Кептин ой-жщгщртщщ тщрщн¸ щйр¸тщщ (жаратылыш, космос, экология ж.б. ж¸нщнд¸ уккандарына байланыштырып ¸з оюн айтып берщщ)

Баланын кебин туура калыптандыруу, ¸стщрщщд¸ жогоркудай кемчилдиктерди эске алып, балдар бакчаларынын группаларында, методикалык б¸лм¸л¸рщнд¸ окуу –тарбия каражаттарын кеп ¸стщрщщ боюнча программалык максаттарга ылайык системалаштыруу, педагогикалык коллективдин, ата-энелердин билим деъгээлдерин жогорулатуу боюнча иш алып баруу керек. Методикалык б¸лм¸д¸гщ (бурчтагы) иштелмелерди кеп

¸стщрщщ боюнча методикалык колдонмолорду, к¸рс¸тм¸ каражаттарды максаттары боюнча т¸м¸нкщд¸й классификациялоо: «Маданий щндщк тыбышты тарбиялоо», «Баланын кебинин грамматикалык туура тщзщлщшщн калыптандыруу, активдештирщщ», «Диалогиялык жана монологиялык байланыштуу тилди ¸стщрщщ», «Балдардын к¸рк¸м с¸зг¸ болгон кызыгууларын тарбиялоо», «Сабаттуулук щйр¸тщщ» - тарбиячылардын иш-аракеттерин жогорулатууга чоъ ¸б¸лг¸ тщз¸т.

Интонация-оозеки кептин эъ негизги белгиси, жазуу кеби менен да тыгыз байланышта болот. Интонациясыз эч кандай кептин болушу мщмкщн эмес. Сщйл¸мдщн ар бир тщрщн¸ жараша интонация ¸зг¸рщлщп турат.

Башкача айтканда, интонация сщйл¸мдщн толук тщрд¸ грамматикалык ырастуулукка келишин тейлейт.

Интонация биринчиден, тилдин структуралык тщзщлщшщнд¸ негизги орунду ээлеп, ар тщрдщщ функцияны аткаруу менен кебибизди синтагмага ажыратат. Экинчиден, адам баласынын ар тщрдщщ ички сезимин, оюн ж.б.

жактарын эркин билдирет, щчщнчщд¸н, интонация ар тщрдщщ синтаксистик конструкция менен сщйл¸мдщн типтерин тщз¸т.

Баланын речи айлана-ч¸йр¸ менен байланышта щч функцияны аткарат:

коммуникативдик, таанып билщщ, ж¸нг¸ салуучу.

Коммуникатив функция – эъ эрте жашта пайда болот: баланын биринчи с¸зщ (тогуз-он эки айында баланын былдыроосунан жаралат) баланын айлана ч¸йр¸сщнд¸гщ адамдар менен мамилелешщщг¸ болгон умтулуусу кептин андан ары ¸ркщнд¸шщн стимулдаштырат. Экинчи жаш курактын аягында бала айлана-ч¸йр¸сщнд¸гщл¸рг¸ жетиштщщ с¸зд¸р менен ¸зщнщн каалоосун, байкоолорун чагылдырып, ошондой эле ёзщн¸ улуулардын кайрылган с¸зд¸рщн тщшщн¸ алат.

Щч жаш курактан кийин бала ичинен ойлонуп, кеп мамиле тщзщщ гана эмес, таанып билщщчщ функцияга ээ болот: жаъы с¸зд¸рдщ жана жаъы грамматикалык формаларды ¸зд¸штщрщшщп, айлана ч¸йр¸ ж¸нщнд¸ элест¸¸л¸рщ, кубулуштар жана буюмдар жана алардын мамиле-катнаштары ж¸нщнд¸ тщшщнщкт¸рщ кеъейет.

Коммуникативдик жана таанып билщщ функциясы менен катары, жщрщм-турумду багыттоочу каражат катары кепти балдар ¸зд¸штщр¸ башташат. Жщрщм-турумду багыттоочу алгачкы с¸зд¸рд¸н болуп алба, кой, ал, берчи, же, бар, бас ж.б. ¸зд¸штщрщл¸т.

Мисалы: Кой! Антпе-ысык. Щ-щф, колуъ кщй¸т. (деген с¸зд¸р аркылуу, колунун кщй¸¸рщн, колу оорурун тщшщндщр¸бщз).

Мындай с¸зд¸р балдардын тщшщнщкт¸рщн ойготот, анын эркин тарбиялайт, тартиптщщлщкк¸ щйр¸т¸т жана келечекте адамдын мщн¸зщнщн калыптанышына ¸б¸лг¸ тщз¸т. Жогоруда айтылган с¸зд¸р улуулар тарабынан балдарда мээримдщщлщктщ, боорукердикти, айлана-ч¸йр¸д¸гщл¸рдщн кызыкчылыгын к¸рс¸тк¸н жана ¸зщн баалай билген с¸зд¸рдщ кебинде пайдаланууга шарттайт.

Дщйн¸нщ таануу, мамилелешщщ, ¸з аракеттерин пландаштыруу ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщ баланын мээсин ¸нщгщ·шщ менен калыптанат, бирок

¸нщгщщ процессии к¸бщнч¸ ¸зд¸штщрщлг¸н с¸зд¸р менен такай байланыштуу болот.

Речти ¸зд¸штщрщщд¸ т¸м¸нкщд¸й закон ченемдщщлщкт¸рдщ атасак болот:

- Ёз эне тилиндеги кепти кабыл алуу ж¸нд¸мдщщлщгщ, баланын сщйл¸¸ органдарынын булчуъдарынын машыгуусуна байланыштуу болот. Эгерде бала фонемаларды туура артикуляциялай алышса жана аларды тыбыштардын комплексинин арасынан угуу аркылуу ажырата алса тили туура

¸зд¸штщрщл¸т. Ошондой эле бала башкалардын кебин угуп, кайталап (щн чыгарып, ичинен), туурап айтып (артикулировать этип), сщйл¸¸ органдарын машыктыруу аркылуу ¸зд¸штщр¸т.

Мындай кепти ¸зд¸штщрщщнщн закон ченемдщщлщкт¸рщ баланын кенже жаш курагында гана эмес, мектептен, жогорку окуу жайларда да, ал эмес билимдщщ адамдар щчщн жаъы темаларды ¸зд¸штщрщщд¸ да, керек болот.

- Кептин маанисин тщшщнщщ, тилдеги лексикалык жана грамматикалык маанилеринин ар кандай деъгээлде жалпыланышы баланын

¸зд¸штщрщщсщн¸ байланыштуу. Баланын эне тилиндеги грамматикалык

¸зг¸ч¸лщкт¸рдщ ¸зд¸штщрщщсщ,анын сщйл¸¸ кебин ¸ркщнд¸тщщчщ иш аракеттери, тилин ¸ркщнд¸тщщчщ ч¸йр¸г¸ байланыштуу болот.

- Кептин к¸рк¸мдщщлщгщн ¸зд¸штщрщщсщ, баланын к¸рк¸мдщщ сщйл¸¸нщн каражаттары болгон фонетика, лексика жана грамматиканы кабыл алуусунун ¸нщгщшщн¸ байланыштуу болот.

Мисалы: Жол ыры

Так-така-така так, Шака-шака-шака-шак, Качкын жолдон дегендей.

Тщтщн бур-бур, папа-пап, Желди жиреп паровоз, Учкан куштай баратат.

Ж.Турусбеков

К¸рк¸мдщк сезимдерин эрте жаштан баштап тарбияласак гана баланын сщйл¸¸ кебинде, сезимдеринде чыгармалардын мааниси менен бирге кооздугун тереъ тщшщнщщг¸ аларды тарбиялай алабыз. Бул щчщн мектепке чейинки курактагы балдардын кабыл алуу сезимдеринин ¸зг¸ч¸лщкт¸рщн эске алып, аларга ар кандай чыгармаларды жаш курактарына ылайык к¸рк¸м окуп, сезимдерин ¸ркщнд¸тщщ керек.

Эне тилиндеги чыгармаларды кабыл алуусу баланын тилинин

¸нщгщшщн сезе билщщсщн¸ байланыштуу болот. Б.В.Беляев «эне тил

«сезщщ деъгээлинде» ¸зд¸штщрщл¸т деп негиздщщ белгилеген, себеби сезим ар кандай психикалык ишмердщщлщкт¸рдщн негизин тщз¸т» деген. Эне тилиндеги лексикалык жана грамматикалык маанилерди бала аны тщшщнщщ ж¸нд¸мдщщлщгщ пайда болгонго чейин аъ сезимдщщ туят. Ошондуктан эне

1. Беляев Б.В. Очерки по психологии обучения иностранным языкам. М, 1965.

стр.54.

тилинин традициялык элементтерин колдонууну негизинен мектепке чейинки куракта эле эстерине сактап калышат, пайдаланышат.

- Жазуу кебин ¸зд¸штщрщщ, ооз эки жана жазуу кебинин ¸нщгщшщн координациялоого байланыштуу. Жазуу кеби качан гана угулган кеп жазууга айландырылганда гана ¸зд¸штщрщл¸т. Окууга жана жазууга щйр¸тщщд¸ сщйл¸¸ органдарынын ишине к¸з булчуъдарынын жана манжа булчуъдарынын иштеши да, кошулат, таанып билщщ ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщ эмоциясы жана эрки ¸нщг¸т.

- Баланын кебинин байыш темпи, кептик к¸нщгщщл¸рдщн структурасынын ¸нщгщш деъгээлине байланыштуу болот. Эне тилин

¸зд¸штщрщщчщ табийгый процесс, кептин жаъы лексикасы жана жаъы конструкциялар менен байышы кептик к¸нщгщщл¸рдщн ¸ркщнд¸ш абалына жараша тез ¸нщг¸т.

Бул закон ченемдщщлщктщ к¸бщнч¸ балдар бакчаларынын тарбиячылары байкашат: баланын кеби канчалык жакшы ¸нщкс¸, ошончолук анын ырларды, жомокторду, аъгемелерди жеъил эстеп калып мазмуунун толук айтып берщщл¸рщ жогору болот.

Эне тилди ¸зд¸штщрщщнщн закон ченемдщщлщкт¸рщн жакшы билщщ баланы эне тилинде сщйл¸¸г¸ щйр¸тщщд¸ методикалык каражаттарды туура тандоодо ¸т¸ зарыл.

Эне тилин ¸стщрщщ сабактарында балдардын ¸з алдынча же группа менен аткарган иштерине тарбиячынын «Азаматсыъ», «Абдан туура айтасыъ», «Жакшы жооп бердиъ», «Толук жооп бердиъ» ж.б. кубаттоочу, жактыруучу, к¸ъщлд¸рщн к¸т¸рщщчщ оъ эмоцияны пайда кылуучу жагымдуу с¸зд¸рщ чоъ таасирин тийгизет. Себеби, балага,анын аракетине карата айтылган жаман с¸з, жогорку талаптар, кыйкырык, коркутуу-щркщтщщ, уяткаруу баланын аракетин т¸м¸нд¸т¸т, билим алууга болгон делебесине суу сээп, ындынын ¸чщрщп, ¸зщн¸ болгон ишенимин т¸м¸нд¸т¸т.

Ошондуктан баланын жообу туура эмес болсо, «ким жардам берет», «ким кошумчалайт» деген суроону койгону туура.

Балдар бакчасынын жогорку группаларында сабатка щйр¸тщщ сабактарында балдар тарбиячылар менен бирдикте с¸з оюнун ойношот, с¸зд¸гщ тщшщрщлг¸н тыбыштарды ¸з оордуна коюшат, с¸зг¸ тыбыштык талдоо жщргщзщш¸т, табышмактардын жандырмагын табышат, жаъылмачтарды айтышат. Сабатка щйр¸тщщд¸ к¸рс¸тм¸ каражаттарды пайдалануу, оюн элементтерин колдонуу сабактын натыйжалуулугун, балдардын кызыгуусун арттырат. Мындагы негизги максат балдардын негизги ишмердщщлщгщ болуп эсептелген оюн аркылуу билимдерин бекемд¸¸. Оюн балдарды кызыктырып, эмоцияларын жогорулатып, максатка жетщщд¸, чарчап-чалыгышын четтетщщд¸ ¸зг¸ч¸ мааниге ээ.

Балдарды сабатка щйр¸тщщ мезгилинде эне тилибиздеги тыбыштар жана аны белгил¸¸чщ тамгалар менен тааныштырганда дал ошол тыбыш менен тамгага ылайык келген оюнду ойнотуу керек.

Мисалы: созулма «уу» ну ¸тк¸нд¸ «Баш тамгасын ¸зщъ тап» деген оюнду колдонуу.

Суюк болсо суунун сщр¸тщ уу

Ысытса буунун сщр¸тщ уу кол чабылса чабылган уу колдорун сщр¸тщ учса ак куунун сщр¸тщ уу к¸т¸рс¸ туунун сщр¸тщ уу

(«Байчечекей» журналынан)

Сабатка щйр¸тщщд¸ эне тилибиздеги тыбыштарга карата дидактикалык оюндарды ¸тк¸рщщ с¸з маданиятын ¸ркщнд¸тщщг¸, туура сщйл¸¸г¸ алып келет. Кээ бир учурларда с¸зщ бар оюндар физминутканы да алмаштырат.

Мисалы: Аюу того барабыз, Дап-дап, (буттарын дабыратат)

Алма терип алабыз.

Шап-шап (колдорун к¸т¸рщп алма щзщш¸т)

Аюу уктап жатканда

Быш-быш (колдорун кулактарына жаздашып уктамыш болушат)

Щйщбщзг¸ кайтабыз

Дап-дап (буттарын дабыратат).

С¸здщн тыбыштык тщзщлщшщн моделдештирщщ, с¸зг¸ тыбыштык – тамгалык талдоо жщргщзщщ балдардын кабыл алуусуна татаалырак болгон билимдерди жеъил ¸зд¸штщрщщг¸ оъ таасирин тийгизет.

Эне тилин ¸стщрщщнщн негизги максаттарын жакшы билщщ, бул ар бир тарбиячы (улуулар) щчщн керектщщ талаптардан болуп эсептелет.

Балдар бакчасында эне тилин ¸стщрщщ боюнча ишмердщщлщкт¸рдщ окуу тарбия иштеринин баардык учурларында аткаруу щчщн «Мектепке чейинки балдарды тарбиялоо, окутуунун жана ¸нщктщрщщнщн базистик

(жалпы ¸нщктщрщщчщ) программасында» (2008ж) белгиленген программалык талаптарды жетекчиликке алып, мамлекеттик стандарттын чегинде иш алып барууга тарбиячылар (ата-энелер) милдеттщщбщз.

Программада балдардын эне тилин ¸стщрщщ боюнча аракеттер тигил же бул ишмердщщлщкт¸рд¸ ишке ашат. Ошол ишмердщщлщкт¸рдщн тщрл¸рщ шарттуу тщрд¸ каражат деп аталат, б.а. эне тилин ¸стщрщщнщн каражаттарынан болуп, оюн, эмгек, чарбалык же кщнд¸лщк ишмердщщлщкт¸р, жана башка чыгармалар, деги эгерде аларды улуулар жетекчиликке алып багыттап турса.

Кщнд¸лщк турмуштагы баланын кебинин ¸нщгщшщн улуулар такай жетектеп турбаса, балдардын кебинде жаман, орой с¸зд¸р, с¸зд¸рдщ жана сщйл¸мд¸рдщ айтууда грамматикалык каталар пайда болот. Ошондой эле педагогикалык жактан туура эмес уюштурулган жана жетекчиликке алынган сабактар да эч бир оъ ийгиликтерге жеткизбейт. Балдар бакчасынын шартында кенже курактан баштап атайы уюштурулган, балдардын таанып-билщщ ж¸нд¸мдщщлщкт¸рщн¸, с¸з байлыктарына, кебин калыптандырууга, к¸нщктщрщщг¸ багытталган сабактар гана программаны ийгиликтщщ аткарганга шарт тщз¸т.

Дидактикалык максаттарына ылайык, эне тилин ¸стщрщщ боюнча сабактардын т¸м¸нкщд¸й типтерин белгилесе болот: жаъы материалды тщшщндщрщщ; билимдерин, к¸нщгщщ жана ыктарын бекемд¸¸; билимдерин тактоо жана иретт¸¸; жалпылоочу; комбинированный (аралаш, интеграцияланган).

Балдар бакчасында эне тилин өстүрүү боюнча программанын негизги талаптары

Сщйл¸¸нщ тщшщнщщнщ ¸нщктщрщщ

(1 жаштан 1,6 жашка чейин)

Балага ж¸н¸к¸й, тщшщнщктщщ турмуштук кырдаалдарды ачып берип тщшщнщщчщ с¸зд¸рдщн запасын кеъитщщ. Ёз атын, жакын адамдардын атын; тиричиликтин бир кыйла к¸п пайдалануучу буюмдарынын жщрщщ каражаттарынын аталыштарын; жакынкы айлана-ч¸йр¸д¸ болгон жаныбарлар менен ¸сщмдщкт¸рдщн аталыштарын билщщ. Адамдын дене (кол, бут, баш, ооз, к¸з, кулак) жана жаныбарлардын дене б¸лщкт¸рщн (таман, куйрук, тырмак, кулак) билдирген с¸зд¸рдщ тщшщнщщ.

Тиричилик аракеттерин (жууну, кийинщщ, тамактануу, уктоо, сейилд¸¸) билдирщщчщ с¸зд¸рдщн запасын кеъитщщ.

Ёт¸ ж¸н¸к¸й аракеттерди (жатып укта, отур, кийинебиз, сейилдейбиз) билдирщщчщ с¸зд¸рдщ киргизщщ. Ошондой эле буюмдардын белгилерин

(чоъ, кызыл, жука) билдирген с¸зд¸р. Буюм менен аракеттин, буюм менен анын ¸зг¸ч¸лщгщнщн ортосундагы маани катышын берип, чоъ кишилер балага кайрылуучу с¸зд¸рдщ, ж¸н¸к¸й сщйл¸мд¸рдщ тщшщнщщнщ

¸нщктщрщщ.

1,6 жашка конкреттщщ кырдаал менен бекемделбеген чоъ кишинин с¸зщн тщшщн¸ билщщг¸ шарт тщзщщ. Биринчи жарым жылдыктын акырына балдарды ¸тщнщчтщ: олуттуу жалпы белгилери бар буюмдарды табуу, к¸рс¸тщщ (тщшщнщщг¸ жана жалпылоого). Активдщщ сщйл¸¸нщ

¸нщктщрщщ. Ёз алдынча аракеттердин режимдик процесстердин жщрщшщнд¸ балдарды былдыроого, кээ бир жеъил с¸зд¸рдщ (1 жаштан 1,6 жашка чейин) айтууга тщрткщ берщщ.

1 жыл 4 айдан баштап, 1,6 жашка чейин жеъилдетилген с¸зд¸р менен буюмдарды атоого («би-би») жана с¸здщ туура (машина) айтууга щйр¸тщщ.

К¸п уккан тыбыштарды жана с¸зд¸рдщ окшоштуруу. Таъгалууну, кубанууну, кайгырууну билдирщщ. Эмоциялык кызыгуу учурунда активдщщ сщйл¸¸г¸ балдарга тщрткщ берщщ.

С¸з ¸стщрщщ

(1,6 жаштан 2 жашка чейин)

Балага жакын кишилерди (апа, ата, эже, чоъ эне); айлана-ч¸йр¸д¸гщ буюмдарды жана оюнчуктарды (чыны, керебет, щст¸л; мамалак, куурчак);

белгилщщ аракеттерди (отур, тур, бер, кое бер) билгизген с¸зд¸рдщ колдонуп, баланын с¸здщгщн активдештирщщнщ улантуу балдардын чоъ кишилер менен сщйл¸ш¸ билщщсщн, (тыбыштарды жана с¸зд¸рдщ окшоштуруу) балдарды ж¸н¸к¸й сщйл¸¸ каражаттарын пайдаланууга жаъдоонун жана ымдоонун жардамы менен ¸тк¸рщщ; ¸т¸ ж¸н¸к¸й суроолорго жооп берщщг¸, анча татаал эмес тапшырмаларды аткарууга щйр¸тщщ. Балдардын демилгелщщ жана жооп сщйл¸¸сщн ¸нщктщрщщ. Алардын кабат татаал сщйл¸мд¸рдщ айтуусуна тщрткщ берщщ.

Айлана-ч¸йр¸д¸гщ кишилердин курагын жана жынысын (кыз, эркек, бала, эже, байке, чоъ эне, чоъ ата) билгизген тщшщнщщчщ с¸зд¸рдщн запасын кеъитщщ. Б¸лм¸д¸гщ, бактагы, к¸ч¸д¸гщ буюмдарды; кээ бир жаныбарлар менен ¸сщмдщкт¸рдщ, алардын б¸лщкт¸рщн, ¸зг¸ч¸лщкт¸рщн;

айланасындагы кишилердин жана жаныбарлардын аракеттерин; балдар кщнщг¸ байкап жщрг¸н жандуу жана жансыз обьектилерди атоо. Турак щйдщн б¸лм¸л¸рщнщн аталышын (кире бериш, уктооч, даараткана) тщшщнщщг¸, аларды эркин билщщг¸, алардын маанисин билщщг¸ щйр¸тщщ.

Да, до, мында, тигинде предлогдордун жана тактоочтордун жардамы менен берилщщчщ («Чыны щст¸лд¸ турат», «Сщт чыныда», «Кубиктер мында, шариктер тигинде») кырдаалдарды тщшщнщщнщ келтирщщ.

Буюмдардын ар кандай сапаттарын к¸ъщл буруп, алардын ¸лч¸мщн (чоъ, кичине) тщсщн атоо. К¸рщнг¸н кырдаал менен бекемделген чоъ кишинин с¸зщн тщшщнщщнщ ¸нщктщрщщ.

Чоъ кишинин айткандарын угууга, топтогу анын жщрщш-турушу ж¸нщнд¸ улуу кишинин к¸рс¸тм¸л¸рщн («болобу», «болбойт» жана «керек» гана эмес) тщшщнщщг¸, башка балдар менен ¸з ара мамилелер тууралуу

(«тоскоол болбо, жардамдаш, жылып кой, оюнчукту бер); мааниси боюнча ¸з ара байланышкан 2-3 аракеттен турган анча татаал эмес тапшырмаларды эстеп калып, аларды аткарууга щйр¸тщщ. Бир кыйла олуттуу белгилери боюнча (кубиктер, топтор, машиналар); формасы боюнча ар кандай окшош

(моюн ороч, тумак, тон) буюмдарды бириктире билщщнщ калыптандырууну улантуу. Бала менен аралашуу процессинде тамашаны, бура сщйл¸¸нщ, жамактап, макалдап айтууну колдонуу.

Балдарда сергек, кубанычтуу маанайды тщзщщ щчщн чоъ кишилер менен сщйл¸шк¸ндщ, алардын аракеттерин жана с¸зд¸рщъ туурап, алардын тапшырмаларын жана к¸рс¸тм¸л¸рщн аткаруу.

Баланын активдщщ кебин ¸стщрщщ

1,6 жаштан баштап, активдщщ сщйл¸¸г¸ ¸зг¸ч¸ к¸ъщл б¸лщщ. Чоъ кишилер айткан с¸зд¸рдщ гана эмес, ошондой эле фразаларды да окшотуу боюнча кайталоону балдарда ойготуу, ырларды угуу, бура сщйл¸¸нщ угуу;

ырдоо жана аларды айтуу. Балдардын активдщщ с¸здщгщн кеъитщщ, алардын пассивдщщ с¸здщгщнд¸ мурдатан болгон с¸зд¸рдщ (айлана-ч¸йр¸д¸гщ буюмдардын жана к¸рщнщшт¸рдщн, алардын ¸зг¸ч¸лщкт¸рщнщн, ар тщрдщщ таасирлеринин аталыштарын айтууга щйр¸тщщ. Каалоолорун билдирщщ щчщн зарыл болгон с¸зд¸рдщ пайдалана билщщнщ жана айлана-ч¸йр¸д¸гщл¸р менен ¸з ара мамиле тщзщщнщ (каалайм, бер, кое бер, жылып кой) келтирщщ.

Кээ бир эмгек аракеттерин (шыпыруу, жуу, сщрщщ, щтщкт¸¸, оъдоо) туура атоо. Кишилердин жаш курагына жана жынысына ылайык айлана ч¸йр¸д¸гщ кишилерди, б¸лм¸д¸гщ жана анын сыртында турган буюмдарды;

кээ бир жаныбарларды жана ¸сщмдщкт¸рдщ; айлана-ч¸йр¸д¸гщ кишилердин, жаныбарлардын аракетин; жандуу жана жансыз обьектилерди билдирщщчщ с¸зд¸рдщ сщйл¸г¸нд¸ балдардын пайдалануусу щчщн кырдаалды тщзщщ.

Диалогдук сщйл¸¸нщ ¸нщктщрщщг¸ к¸м¸к к¸рс¸тщщчщ мамилешщщ кырдаалын тщзщщ. Балдарды кыска сщйл¸мд¸рд¸н 3-4 с¸зд¸н турган сщйл¸мд¸рг¸ ¸тщщг¸ тщрткщ берщщ. Бир кыйла к¸п колдонулуучу ат атоочторду (мен, биз, сен, сиз, мага), тактоочторду (тиякта, тиякка, мында) сын атоочторду (нымдуу, муздак, чоъ, кичине, жакшы, жаман, даамдуу, к¸ъщлдщщ, кооз) билип туруп же аларды кайталоо балдарга тщрткщ берип, ¸з с¸зщнд¸ пайдалануу.

Балдардын жеъилдетилген с¸зд¸рдщ жалпы кабыл алынган с¸зд¸рг¸

(«чык-чык» - саат, «ав-ав» - ит, «би-би» - машина ж.т. с¸зд¸рг¸) алмаштыруусуна колдоо к¸рс¸тщщ. Балдар сщйл¸¸нщн туура щлгщсщн айтууга, эне тилдин грамматикалык ¸зг¸ч¸лщкт¸рщн¸ ылайык сщйл¸м тщзщщсщн карап, мында щндщ туура чыгаруу щчщн шарт тщзщщ.

Айлана-ч¸йр¸ менен баланын аралашуусунун негизги каражаты катары сщйл¸¸нщ ¸нщктщрщщ, ар кандай себептер боюнча чоъдорго жана балдарга кайрылууга тщрткщ берщщ.

Суроо бере билщщг¸ («Бул эмне?», «Бул ким?» ж.б.), каалоону, ¸тщнщчтщ с¸з менен билдирщщг¸ кыска сщйл¸м тщзщщг¸ тарбиялоо.

К¸рг¸нд¸рщ тууралуу кыска сщйл¸м менен айтып берщщг¸ щйр¸тщщ.

Биринчи кенже группада баланын с¸зщн ¸стщрщщг¸ коюлган милдеттер

С¸з ¸стщрщщ – баланын ¸з убагында психологиялык, анын ойлонуусунун

¸нщгщшщн камсыз кылуучу жумуштардын негизги багыттарынын бири болуп саналат. Балдарды буюмдарды байкоодо, оюнчуктарды жана сщр¸тт¸рдщ к¸рщщд¸ чоъ кишинин айткандарын кунт коюп угууга жана тщшщнщщг¸ щйр¸тщщ. Заттар менен таанышууда – буюмдардын, кийим-кеченин, идиш-аяктын, эмеректин, оюнчуктардын аталыштарын; щй айбанаттарынын жана канаттууларынын алардын балдарынын аттарын атоо менен балдардын жигердщщ с¸з байлыгын байытуу. Кепке баяндоочторду, атоочторду, ат атоочторду жигердщщ аралаштыруу. Балдарды ат аточчторду жекелик жана к¸птщк сандарда туура колдонууга к¸нщктщрщщ; аларды зат атоочторду, саны жана ж¸нд¸м¸сщ боюнча ¸зг¸ртщщг¸ щйр¸тщщ. Балдарды так, шашпай жана бек сщйл¸¸г¸ щйр¸тщщ.

Баарынан мурда баарлашуу каражаты катары балдардын сщйл¸¸ тилин

¸нщктщрщщ зарыл. Балдарды аъгемелешип баарлашуунун аркыл тщрл¸рщн¸ тартуу, аларды ч¸н кишилердин, курбуларынын суроолоруна жооп берщщг¸ ынтызарлоо; айлана ч¸йр¸сщн¸ суроолор менен кайрылууга, алар менен сщйл¸шщщг¸ кызыктыруу. Балдарда айланадагылардын сщйл¸г¸н с¸зд¸рщъ туура кабыл алууларын ¸нщктщрщщ, чоъ кишилердин айрым с¸зд¸рщн кайталоого кызыктыруу. С¸з жщзщнд¸гщ тапшырмаларды: «жашыл-шарикти алып кел», «бут киймиъди шкафка кой», «кызыл гщлг¸ суу куй» ж.б., тщшщнщщг¸ жана аткарууга щйр¸тщщ. Бардык балдарга кайрылган чоъ кишинин с¸зщн угуу жана тщшщнщщ ж¸нд¸мдщщлщгщн ¸стщрщщ:

буюмдарды байкоодо, оюнчуктарды жана сщр¸тт¸рдщ кароодо к¸ъщл топтоого к¸нщгщщ.

Кептик щндщк маданиятына тарбиялоо

Балдарды суроо берщщ, илептщщ сщйл¸¸ демдерине ээ болууга даярдоо.

Балдардын ачык, тщшщнщктщщ, шашпай жана бекем сщйл¸¸л¸рщн¸ к¸ъщл буру. Сщйл¸¸д¸ щн тууроочу с¸зд¸рдщ пайдалануу, балдарды аларды аркыл бийиктикте жана ылдамдыкта, щндщщ жана щнсщз тыбыштарды (м, н, ц, п, б, т, д, э, г, ф, в) туура айтууга к¸нщктщрщщ.

Сщйл¸¸ ылдамдыгын калыптандыруу; ооз аркылуу дем чыгарууну жана созууну калыптандыруу.

Щнд¸р айтууну этаптар менен жщз¸г¸ ашыруу:

• балдарды ¸з-¸зщнч¸ тыбыштарды айтууга щйр¸тщщ;

• татаал эмес щн тууроочу с¸зд¸рдщ айтуу;

• щнсщз тыбыштар менен (му-му, тук-тук, динь-динь) баштоону щйр¸тщщ;

• сщйл¸¸ тилинин кемчиликтерин оъдоо;

• с¸здщн курамында ж¸н¸к¸й уъгулук тщзщмд¸гщ тыбыштарды айтууга щйр¸нщщ;

• ушул тыбыш кошулган с¸здщ баарлашууда колдонуу менен тыбыштын айтылышын бышыктап щйр¸нщщ.

С¸здщк менен ишт¸¸ боюнча:

Балдардын с¸з байлыгын байытуу.

Кепке нерселердин (кийим-кече, идиш-аяк. эмерек, оюнчуктар) аталышын билдирген ат атоочторду киргизщщ. Ёсщмдщкт¸рдщн (бак-дарак, ч¸п, гщлд¸р) аталышын кошуу. Жашылчалардын (сабиз, капуста, помидор, бадыраъ) аталышын аралаштыруу. Жемиштердин (алма, алмурут, алча, апелсин, лимон) аталышын аралаштыруу.

С¸здщкт¸рщн¸ т¸м¸нкщ аталыштарды киргизщщ;

• щй канаттууларынын (короз, тоок, ¸рд¸к) жана алардын балдарынын

(ж¸ж¸, балапан);

• щй айбанаттарынын (ат, уй, ит, мышык) жана алардын балдарынын

(кулун, музоо, кщчщк, мыймый).

Кепке буюмдардын аракеттерин билдирген баяндоочторду (жуу, тазалоо, кайнатуу, даярдоо, щтщкт¸¸, дарылоо, коюу, отургузуу) колдонуу. Кептеги нерселердин белгилерин (чоъ, кичине, кызыл, сары, жашыл, к¸к, ак, кара, муздак, ысык, таттуу, кычкыл, тоголок) билдирген атоочтор менен байытуу.

Убакыт аталыштарын (кечээ, бщгщн, эртеъ, алыс, жакын, жапыз, бийик) тщшщнщщ жана айтуу.

Кептин грамматикалык курулушун калыптандыруу

Балдарды зат атоочторду к¸птщк тщрд¸, ат атоочтор менен зат атоочтордун жак жана сан, ж¸нд¸м¸л¸рд¸ туура ээрчишин сактоо менен колдонууга щйр¸тщщ; зат атоочторду байламталар менен туура пайдаланууга щйр¸тщщ; баяндоочторду ¸тк¸н жана келер чакта туура колдонууга щйр¸тщщ.

Кепти ¸нщктщрщщ боюнча сабактарда турмуштук кырдаалдарды сщр¸тт¸¸д¸ сщйл¸мд¸рдщ грамматикалык жактан туура тщзщщг¸ щйр¸тщщ

(мисалы,«Щрб¸ кщчщк – чымчыктарды чочутпа», «Асан алма жеди» ж.б.).

Байланыштуу кепти ¸нщктщрщщ

Балдарда ырларды, жамактарды; анча чоъ эмес тексттерди кайталап айта билщщнщ ¸нщктщрщщ. Баштан ¸тк¸н окуяларды айтып берщщ.

С¸з ¸стщрщщ жана к¸рк¸м адабият менен тааныштырууда: балдарда к¸рк¸м чыгармалардын мазмуунуна, китептердин сщр¸т жасалгаларына карата сезимталдыкты жана кызыгууну ¸нщктщрщщ. Балдарды мурда уккан, азыр кабыл алынып жаткан суроолорго жооп берщщг¸ щйр¸тщщ.

Чоъ кишилерге, теъ курбуларына суроо берщщг¸ ынтызарлантуу;

оюнчуктар, сщр¸тт¸ тартылган нерселер тууралуу пикирин айтууга к¸нщктщрщщ. Балдарды лакап менен (3-5 с¸зд¸н турган) сщйл¸¸г¸ ынтызарлантуу. Окуяларды анча чоъ эмес ырларды айтып берщщ ж¸нд¸мдщщлщгщн ¸нщктщрщщ. Тексти к¸рс¸тщщсщз угууга к¸нщктщрщщ.

Каармандардын мщн¸здщщ ¸зг¸ч¸лщкт¸рщн, алардын аракеттерин кыймыл менен к¸рс¸тщщ жана аларга кеп жщзщнд¸ мщн¸зд¸м¸ берщщ, щнд¸рщн тууроо.Кунт коюп уга билщщл¸рщн жана анча чоъ эмес ырларды, жомокторду, аъгемелерди кайталап берщщл¸рщн калыптандыруу.

Суроолор боюнча байланыштуу сщйл¸п берщщг¸ щйр¸тщщ. Балдарды тексттин мазмунун тщшщнщщг¸ жана чыгармадагы аракеттердин ¸нщгщшщн байкап турууга, каармандарын эстеп калууга, контрасту образдарды тщшщнщщг¸ щйр¸тщщ керек.

Ырлардын жай мээримдщщ илебин сезимталдык менен кабыл алууга, к¸ъщлдщщ оюндуу ырларды кыймылдары менен коштоого ж.б.

¸ркщнд¸тщщг¸ к¸ъщл буруу. Мисалы,мщйщздщщ эчкинин («Беке, Меке, Кеке жана мщйщздщщ Теке» Т.Кожомбердиев), мышыктын жана чычкандын

(кыргыз эл жомогу «Мышык-чычкан») алардын образдарын чагылдырууга щйр¸тщщ.

Тарбиячынын артынан кубанычты, каармандарга боор тартууну к¸рс¸тщщ менен жана оюн аракеттерин аткаруу аркылуу ырларды тщшщнщщг¸, жаттап калууга щйр¸тщщ.

Экинчи кенже группада балдардын с¸зщн ¸стщрщщ, с¸здщн тыбыштык маданиятын тарбиялоо…